Manastir

Osnova manastira je krstoobrazna, a sama crkva sastoji se iz dva dela: prvobitnog, koji je dosta rušen i popravljan, tako da se izvorni oblik ove svetinje danas samo može pretpostavljati, i dve kasnije dograđene priprate, od kojih je prva podignuta tokom 18. veka, a druga najkasnije 1856. godine. Manastir je zidan tesanim kamenom, naizmenično sa redovima cigle, dok je dozidani deo građen od istog materijala, ali bez naročitog reda. Starog živopisa nema, sem u kubetu, ali je i tamo popravkama izmenjen. Umesto starih fresaka urađene su nove 1856. godine, kao što piše u poruci igumana Hadži-Stefana, i prema ocenama stručnjaka osrednjeg su kvaliteta. U kubetu je naslikan Bog Savaot, a ispod te freske je Hristos opkoljen ljudima. Sudeći po tim, mada popravljanim starijm freskama, može se zaključiti da je prvobitni živopisbio na visokom umetničkom nivou. Pre dogradnje prve priprate, po zapisu egzarha Maksima 1733. godine, pred zapadnim vratima bio je načinjennekakav "šator", što možemo protumačiti kao drveni trem, a to znači da je prva priprata sagrađene posle tog vremena. Dozidani deo znatno odudara stilom i načinom građenja od starog dela. Dok se pri popravkama prvobitnog dela nastojalo da se sačuva stari izgled, dozidani je građen u sasvim drugom stilu, tako da potpuno odudara od starog dela manastira.

Oblik osnove manastira nekim svojim delovima jasno potvrđuje predanje o njegovom graditelju kralju Milutinu. Krstoobrazni oblik osnove, pored ostalih oblika onoga doba, ukazuje na raznolikost koja je vladala u postavljnju crkvenih temelja do druge polovine 14. veka, kada krstoobrazni oblik postaje neprikosnoveni obrazac za sve značajnije manastire, kao što su: Ravanica, Ljubostinja, Lazarica, Manasija, Kalenić. Sve tri njihove apside su petostrane. Kod Vitovnice je začetak te petostranosti, jer je kod nje takvogoblika samo oltarska apsida, dok su ostale dvetrostrane. Već od poslednjih decenija 14. veka počinje da vlada jedinstveno pravilo u postavljanju osnova manastirskih crkava-krstolikost. Mi zapravo danas ne znamo kako je izgledao prvobitni manastir Vitovnica. U svakom slučaju bila je to crkvica manjih dimenzija, zapravo skorodvostruko manja nego sada. I samo kube nad starim delom pretrpelo je određene izmene.

U priprati crkve sa leve strane u zidu, na visini od 1,8 metara, nalazi se ploča sa dvojezičnim natpisom: srednjovekovnim srpskim i jermenskim. Na savremenom srpskom jeziku tekst glasi: " U ime Oca i Sina i Svetoga Duha, ja Lado sin Babugov postavih ovaj Božiji hram u spomen apostola Jakova i Petra u godini 6.726. " Navedena godina odgovara 1218. godini hrišćanskog kalaendara. U prevodu s jermenskog jezika tekst ima ovu sadržinu: " U ime Oca i Sina i Svetoga Duha, ja Ladon, sin Ba...podigoh crkvu u ime oca sv. Jakova i sv. Petra apostola za spomen moj i (mojih) roditelja... ova sveta crkva godine jermenske 667. ". Sasvim je jasno da ploča nije načinjena za manastir Vitovnicu, koji je posvećen Uspenju Presvete Bogorodice, već za manastir svetih apostola Jakova i Petra. To znači da je odnekud doneta. U ataru sela Ranovca postoji i danas lokalitet koji se zove Jakovljev manastir, i kraj njega Jakovljev izvor. Početkom 20. veka temelji manastira bili su još uvek dobro vidljivi. Prema poznatim istorijskim izvorima, u srednjovekovnom Braničevu postojao jesamo jedan takav manstir, zapravo onaj u čiji je zid bila ugrađena mermerna ploča što se sada nalazi u manastiru Vitovnici. Manstir je najverovatnije porušen u 17. veku. Ploča snatpisom preneta je posle njegovog stradanja u obližnji manstir sv. Petra i Pavla, kod današnjeg sela Ždrela. Mnastir sv. Petra i Pavla stradao je najverovatnije krajem 17. ili početkom 18. veka. Ploča je preneta u Vitovnicu, najstariji živi manstir na ovim prostorima i usto, kako se smatralo, a smatra se i danas, zadužbinom kralja Milutina.

Po istraživanju Radeta M. Obradovića jermenska ploča preneta je iz ostatka porušene crkve zvane " Branik ",koja datira iz srednjeg veka, a njeni ostaci se i dans nalaze u ataru sela Melnice. Iz ove crkve prenešen je i kameni pod u manstir Vitovnicu. Jermenski natpis na ploči govori da je na crkvi Branik bio znak sa likom zmije, što potvrđuje i žljeb stene od 3,5 cm i dugom više od 9 metara. Presudan zaključak da je ploča preneta u manastir Vitovnicu je ogroman majdan mermera na potesu " Branik " u Melnici.

U manastiru čuva se stara obredna knjiga u kojoj stoji zapisano da je je manastiru darivao gospodar Paulj Matejić, vojvoda Karađorđev, i da je kupio za 60 groša. Vitovnica je posle obnove Pećke patijaršije 1557. godine bila u dužem periodu centar duhovnosti i kulture u ovom delu Srbije. U jednom od stradanja manastira od Turaka, monasi su prebegli u fruškogorski manastir Vešenovo i tom prilikom su odneli iz Vitovnice jevanđelje koje je 1557. godine okovao lično Vuk Kondo. To crkveno blago je zato i poznato pod nazivom "Višenovsko-Vitovničko jevađelje". Ono se danas čuva u riznici Muzeja Srpske pravoslavne crkve u Beogradu.
Danas se u manastiru čuvaju i nekoliko bogoslužbenih knjiga, koje su važne i po tome što na njima ima zapisa o životu manstira Vitovnice. Te knjige su "Srbljak" i "Časlov". Crkvačuva i dva krsta, jedan metalni na kome piše: "Za uspomenu manastiru Vitovnici od M. Raičića, trgovca iz Beograda, 1912. god. Drugi krst je drven i na njemu piše: "Ovaj krst priloži Milivoje i žena mu S. za zdravlje svoje manastiru Vitovnici 1905. godine. Milosavljević iz Petrovca". Manastir čuva i jednu ikonu na kojoj piše: "Siju ikonu priloži Mihajlo moler Kostić iz grada Bitolja 1831. g." - ikona je svetog Jovana Krstitelja.

Idi na početak stranice